Raki półautomatyczne

Wzrost ilości turystów w Tatrach spowodowany pandemią i utrudnionym podróżowaniem za granicę wywołał istne szaleństwo zakupowe. Sklepy sportowe i górskie jeszcze nigdy nie odnotowały takiego ruchu w interesie. Wyprzedawało się na pniu wszystko – od raczków, przez stuptuty po narty skiturowe. Ruch pieszy może nie wzrósł bardzo, to skitury święciły tryumf jeśli chodzi o liczebność narciarzy. Zapewne spowodowane to było zamknięciem wyciągów. Pojawiło się wiele osób nieprzestrzegających podstawowych zasad poruszania się na szlakach (pieszy zawsze ma pierwszeństwo!!), jak i terenu, w którym narciarstwo można w Tatrach uprawiać. Zakończyło się to m.in. zamknięciem przez TPN Doliny Pańszczycy dla ruchu turystycznego. Brak wiedzy lawinowej i sprzętu też dał się we znaki. Efektem były śmiertelne wypadki lawinowe, również w Karkonoszach. W tym roku Tatry zaatakowali też zmasowani „jabłuszkowicze” – pojawili się nawet na głównej grani Tatr, gdzie w poprzednich latach ich widać nie było. Taki troszkę lunapark czy osiedlowa górka zrobiły się z gór, które jakby nie było mają charakter alpejski… Skupmy się jednak na meritum sprawy, czyli turystyce pieszej.

Turyści-wędrowcy masowo rzucili się na zakup raczków w tym sezonie. Wykupione zostały one we wszystkich możliwych sklepach. Jest to bardzo pozytywny trend, gdyż do tej pory (a i nadal się to zdarza), wiele osób walczyło o życie nawet w dolinkach, nie mając żadnej pomocy na pokonanie twardych, zmrożonych śniegów czy lodu.

Zamarznięty Czarny Staw Gąsienicowy, raki koszykowe

Raczki są łatwo dostępne – można je kupić w niemal każdym sklepie turystycznym, niewiele ważą, mieszczą się bez trudu w plecaku, pasują na każde buty. Poprawiają znacznie bezpieczeństwo. Ale – tylko w niektórych warunkach i przy ograniczonej stromiźnie, bo nie zapominajmy – to nadal zabawka. Fakty te nie zrażają turystów, którzy idą wyżej, stromiej, nadal bez raków, mając mylne wrażenie bezpieczeństwa. Jak to się kończy? W najbanalniejszym przypadku w miarę bezpiecznym zjazdem na przysłowiowych czterech literach. Niestety upadek może spowodować złamanie kończyny, obrażenia kręgosłupa, głowy, a nawet zsunięcie się w przepaść, uderzenie w skałę, w najgorszej opcji w innego człowieka, czy wywołanie lawiny. Wydawałoby się – cóż się może stać? Najwyżej upadnę. Większość wypadków spowodowana jest właśnie „jedynie” upadkiem.

Największy autorytet wśród turystów, Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, negatywnie, wręcz z lekkim zaszokowaniem komentuje wypadki w raczkach w trudnym terenie. Proszę zapoznajcie się z cytatami z Kroniki TOPR z aktualnie kończącego się sezonu.

Tuż po 15-tej do TOPR zadzwonił turysta znajdujący się na Suchych Czubach informując, że widział turystę, który obsunął się ze szlaku po stromych śniegach. Zatrzymał się , ale boi się ruszyć. Na nogach ma raczki!, ale nie ma czekana.

 

Tuż po 16-tej do Centrali TOPR zadzwoniła turystka informując, że przed chwilą zsunęła się z Wołowca jakimś stromym Żlebem w kierunku dol. Wyżniej Chochołowskiej. Nie odniosła obrażeń, ale boi się schodzić po stromych śniegach w dół. Z Centrali na Chochołowską wyjechało 4 ratowników , którzy po dojechaniu do schroniska, skuterem podjechali pod Wyżnią Chochołowską i dalej na nartach udali się w kierunku turystki. Po godz. 18-tej nawiązali z nią kontakt głosowy, a przed 18.30 dotarli do niej. Okazało się, że turystka wybrała się sama na Wołowiec. We mgle, wietrze i padającym śniegu, pomyliła kierunek zejścia i z wierzchołka zaczęła schodzić stromym żlebem w kierunku NE. Mając na nogach raczki poślizgnęła się na stromych śniegach i zjechała około 300 m, zatrzymując się w dolnej części żlebu. Turystka może mówić o sporym szczęściu, że zsuwając się nie uderzyła w skały. Tym razem Anioł Stróż był na miejscu.

 

Przed godz. 12.30 do TOPR zadzwonił turysta informując, że podczas podejścia na Zawrat zsunął się Zawratowym Żlebem, gubiąc po drodze czekan. Oprócz strachu spowodowanego zdarzeniem nic mu się nie stało, ale prosi o pomoc w zejściu. Naprzeciw turyście wyruszył ratownik pełniący dyżur na Hali Gąsienicowej, który w rejonie Czarnego Stawu napotkał 3 schodzących turystów w tym tego, który zsunął się po śniegach w żlebie. Okazało się, że spotkani turyści rano we trójkę wyruszyli z Hali na Zawrat. Dwóch z nich miało raki i czekany, trzeci, ten, który się zsunął, miał czekan, a na nogach raczki. Turyści, którzy szli w rakach, szybciej i bezpiecznie wyszli na Zawrat i tam czekali na kolegę. Nie mogąc się doczekać i dodzwonić do niego, zaczęli schodzić Zawratowym Żlebem, natrafiając na czekan kolegi. Schodząc niżej natrafili i na niego i razem zaczęli schodzić w kierunku Czarnego Stawu, gdzie spotkał ich idący im naprzeciw ratownik.

 

Przed godz. 14.30 do TOPR dotarła informacja, że podczas podejścia na Zawrat utknął w górnej części Żlebu turysta. Jest zmarznięty, na nogach ma tylko raczki. Boi się ruszyć. Wystartował śmigłowiec.

 

O godz. 16.05. do TOPR dotarła informacja, że podczas zejścia z Rysów spadł turysta. Wystartował śmigłowiec. Z jego pokładu dostrzeżono turystę znajdującego się około 100 m powyżej Buli pod Rysami. Ratownicy desantowali się w pobliżu. Po zaopatrzeniu i włożeniu do noszy, został on wraz z ratownikiem wciągnięty windą na pokład śmigłowca i przetransportowany do szpitala. Jak się okazało schodził on zaśnieżoną Rysą. Zamiast raków, na nogach miał raczki, nadające się bardziej zimą na Krupówki niż w góry. Poślizgnął się, z ręki wypadł  mu czekan, tak, ze nie miał czym wyhamować upadku. W wyniku zsuwania się po stromych śniegach i uderzeń o wystające kamienie doznał ran głowy, potłuczenia  (urazu?) kręgosłupa, miednicy i mocnych, głębokich otarć.

Można by pomyśleć, że nikt w raczkach nie wybierze się w Tatry Wysokie poza Regle czy Morskie Oko. A tu szlaki z najwyższej półki – Rysy, Zawrat od Hali Gąsienicowej. Suche Czuby również nie należą do najprostszych tras, powiedziałabym, że są ex aequo z Giewontem najtrudniejsze w Tatrach Zachodnich. Wołowiec to jak najbardziej wymagający szczyt, szczególnie jeśli jest ślisko, obowiązkowy jest tam też czekan. Gdyby turyści mieli na sobie raki, a powinni, gdyby poprawnie potrafili używać czekana i nim hamować, być może nie doszłoby do żadnych wypadków.

Ćwiczenia przygotowujące do hamowania czekanem, Dolina Pięciu Stawów Polskich

Już nawet podejście do Doliny Pięciu Stawów Polskich wymaga raków, przy oblodzeniu czekana, a tam ludzie w adidaskach, co ambitniejsi w raczkach, w miejskich podkładkach antypoślizgowych na lakierki, parada nieodpowiedzialności. Zjeżdżają w stylu dowolnym – na tyłkach, na głowach, wykręcając toe loopy, axle i flipy z wpiętym żelastwem w buty, bez czekana, gubiąc czapki i dorosłość, w końcu ze strachem zaglądającym w oczy wszystkim turystom – i tym rozpędzonym, niepotrafiącym zatrzymać się i tym, w których mogą nieroztropnie wjechać – wyrywają drzewka z korzeniami szukając rozpaczliwie hamulca. Dupozjazdy są fajne, przydatne, ale tylko te kontrolowane czekanem i bez raków są bezpieczne. Wymuszone przez kiepski sprzęt bywają naprawdę zagrożeniem dla wszystkich znajdujących się w otoczeniu czy zasięgu potencjalnej lawiny.

Jak więc dobrać odpowiedni sprzęt do trasy wycieczki?

Przede wszystkim należy się pozbyć przywiązania do sprzętu i absolutnie nigdy nie patrzeć na to co mamy w domowej skrytce górskiej. Najpierw musimy zbadać, czego potrzebujemy, czy  umiemy tego używać, a potem to ew. wyciągniemy z szafy, pożyczymy lub zmienimy plany. Innej drogi nie ma.

Gdzie idealnie sprawdzą się raczki*?

* pisząc „raczki” myślę o raczkach z ostrymi ząbkami pod całym butem oraz otokiem gumowym dobrze je utrzymującym na obuwiu.

Zachęcam do zapoznania się z moim obszernym artykułem na temat raczków właśnie.

Bez zastanowienia przy twardym śniegu raczki zabieramy na wszystkie wycieczki dolinkami tatrzańskimi dopóki nie zaczniemy podchodzić stromymi progami lub na grań. Będzie to Morskie Oko, schronisko w Dolinie Roztoki, Rusinowa Polana, Wiktorówki, Murowaniec z Brzezin i Kuźnic, Kalatówki, Hala Kondratowa, Polana Strążyska, Hala Ornak, Polana Chochołowska. Uznajmy Ścieżkę nad Reglami za górną granicę, gdzie używamy raczków. Jedynym wyjątkiem będzie Grześ, gdzie także raczki dadzą radę.

Powyższe trasy pokonamy jedynie w raczkach, ale z pewnym wyjątkiem. Absolutnie nie sprawdzą się przy ociepleniu oraz przy grubej warstwie puchu na lodzie. Zęby raczków są za krótkie (ok 1.5cm) i łatwo zapchają się świeżym lub mokrym śniegiem, a nie mogąc dosięgnąć lodu nie dadzą nam absolutnie nic. Zmorą jest też przy ociepleniu otrzepywanie podeszwy co chwilę by usunąć z niej białą pigułę, żeby nie iść jak w chodaku. Raczki nie posiadają rozwiązania obecnego w rakach – podkładki antisnow – która zapobiega przyklejaniu się śniegu od spodu. O ile na drodze do Morskiego Oka nic nam nie grozi przy upadku (poza złamaniami, wpadnięciem pod konia czy uderzeniem głową w skałę), o tyle idąc na Sarnią Skałę od strony Doliny Strążyskiej lub na Nosal od Ronda Jana Pawła II z zapchanym raczkiem można ześlizgnąć się stromiznami prosto w drzewo. Niebezpieczne.

Pęknięty raczek

Raczki niestety mają też tę wadę, że lubią sobie strzelić. Pęka guma, pękają metalowe oczka. Najprędzej stanie się to na stromym lub jeśli wpakujemy w nie za dużego buta. A jeśli mamy za małe raczki na stromym stoku to pękną na pewno. Ta duża wadliwość też rodzi pewne spostrzeżenia, że nie do końca jednak warto im zawierzać swoje życie.

Wszędzie, gdzie raczki się nie bardzo nadają – czyli poza wymienionym wyżej terenem – potrzebne są raki. To solidny sprzęt, dość pewny, choć naturalnie zdarzają się awarie – pękają łączniki, czy plastiki. Fakt, że komuś udało się wejść gdzieś wyżej w raczkach, nie świadczy o tym, że był tam bezpieczny. Nie przeceniajmy tej gumowej zabawki. Raki to jedyny słuszny sprzęt na stromizny, „betony”, czyli zmrożone śniegi, stromy lód, podejścia z elementami wspinaczki skalnej. Raczki nie posiadają zębów atakujących tak doskonale przystosowanych do trudnego terenu.

Wiele osób czuje nieuzasadnione obawy przed używaniem raków, dlatego w cyklu kolejnych artykułów spróbuję je rozwiać.

Możesz wspierać regularnie moją pracę na Patronite!

Lub jednorazowo przez darowiznę na Zrzutka.pl!

Dziękuję!

Raczki to inaczej ostre zęby, które przytwierdzamy pod spodem buta, by zapobiec ślizganiu się. Zęby mają ok 1,5cm wysokości, ich ilość zależy od producenta, w najpraktyczniejszych modelach pokrywają całą podeszwę. Waga raczków to około 0.5kg. Za to wysokość zębów profesjonalnego raka to już ~3cm, a ich ilość 10-12. Waga również większa.

Co ciekawe, Słowacy przyjęli inne zwierzątko na nazwę tego sprzętu – kota 🙂 Raki to mačky (/maczki/), czyli koty, a raczki można nazwać turistické mačky, baby-mačky oraz spotkałam się z nazwą mačiatka (kocięta). Warto przyswoić te słowa, jeśli będziecie potrzebowali wypożyczyć sprzęt za południową granicą.

Dziś najdoskonalszym modelem raczków są te z metalowymi zębami na całej podeszwie, połączonymi łańcuszkiem, z gumowym otokiem na but. Dodatkowym zabezpieczeniem jest rzep. Produkuje je wiele firm w różnych cenach wahających się od 99-159zł. Istnieją też inne modele, ale nie będziemy się nimi zajmować, gdyż chociażby częściowe pokrycie stopy kolcami uważamy za technicznie niedoskonałe. A w modelach ze śrubkami zamiast zębów, bolczyki lubią wypadać. Jeszcze jednym dość dobrym produktem były raczki kiedyś sprzedawane w Biedronce – z zębami w postaci różyczek na całej podeszwie – mimo iż ich guma nie była ostatecznie bardzo trwała, to stosunek ceny do jakości był bardzo dobry, dały radę bez problemu wejść na Wielki Chocz (wycieczka porównywalna do Kasprowego Wierchu).

Kiedy używamy raczków?

Zasada używania raków i raczków jest podobna i bardzo prosta. Kiedy je założyć? – Gdy buty przestają nam wystarczać. A kiedy je mieć w plecaku? – Gdy istnieje ryzyko zalodzenia, oszronienia, mrozu, mroźnego wiatru.

Jak założyć raczki?

Raczki są bardzo przydatnym akcesorium w okresie przejściowym – jesienią i wiosną, gdy występuje zalodzenie, a nie ma wystarczającej ilości śniegu, by wbić pełny rak. Wygodne będą też na zimowych wycieczkach dolinnych oraz na łagodne szlaki górskie. Szczególnie w okresie tzw. szklanych gór (wszystko oblane lodem) – również w Beskidach. Prosta droga asfaltowa do Morskiego Oka potrafi się paskudnie zalodzić i przejście w samym bucie jest czasem bardzo niebezpieczne – o ile upadki nie grożą tam spadnięciem w przepaść, to jednak mogą spowodować złamania kończyn. Zimą dzieci (oraz niestety niektórzy dorośli) mają zwyczaj zjeżdżać w górach szlakami na jabłuszkach (czego nie pochwalamy, bo jest to zwyczajnie zagrożeniem dla innych turystów), wyślizgując koszmarnie podłoże. Tu doskonałym przykładem będzie Dolina Strążyska, Kasprowy Wierch od strony Hali Gąsienicowej czy Śnieżka. Tylko raczki nas uratują w takiej sytuacji (oczywiście nie przed rozpędzonym, na dodatek nierzadko nietrzeźwym, a już na pewno o ułańskiej fantazji woźniczym jabłka – zalecamy przy zejściach rozglądanie się, co dzieje się za naszymi plecami).

Gdzie używamy raczków?

Raczków używamy w terenie niewymagającym. Co to oznacza? Oznacza to doliny, niestrome stoki, ogólnie teren, w którym nie będziemy szli po stromym, a już absolutnie nie nadadzą się tu, gdzie trzeba używać przednich zębów raków (bardzo strome ściany), oraz gdzie przeciążenia na raczku względem buta będą za duże. To delikatny sprzęt i guma lub łańcuszki mogą niestety w pewnym momencie nie wytrzymać. Dlatego wybieramy je w terenie łagodnym. Czasem można ich użyć i w mieście, gdy chodniki są skute lodem lub zmarzniętym, śliskim śniegiem. Na bardziej zaawansowane trasy wybieramy raki. Dobrym pomysłem czasem jest posiadanie w plecaku zarówno raków jak i raczków, jeśli warunki i teren są zmienne. Np. Doliną Gąsienicową możemy podejść w raczkach, na stromiznach Kościelca użyjemy raków.

Kiedy raczki się nie sprawdzą?

Bula śnieżna pod raczkami

Zdecydowanie w warstwie puchu leżącej na lodzie. Jest to sprzęt nie do końca profesjonalny, który zapcha się w momencie śniegiem, a jego zęby nie przebiją się przez warstwę świeżego opadu do lodu, który jest pod nim. Mokry śnieg też będzie problemem zapychającym raczki. Tu prędzej się sprawdzą raki, które zwykle posiadają system antisnow (/antisnoł/) zapobiegający przyklejaniu się śniegu od spodu.

Raczki nie sprawdzą się też tu, gdzie potrzebujemy użyć przednich zębów (nie posiadają ich). Nie nadadzą się po prostu do wspinaczki po skale. Dodatkowo, chodzenie po kamieniach w raczkach jest ryzykowne – metal, z którego są zrobione nie jest tak wytrzymały jak w rakach (niealuminiowych), a ostrzenie bardzo szybko skróci ich życie, bo zęby są po prostu za krótkie (każde ostrzenie skraca kolce).

Raczki zdecydowanie nie nadają się na strome szlaki również ze względu na wytrzymałość. Guma czy łańcuszek może nie dać rady przeciążeniom i pęknąć, co uniemożliwi dalszą wycieczkę. Podstawowym sprzętem używanym zimą nadal są raki – mają znacznie solidniejszy system mocowania i to w nich pokonujemy trudniejsze trasy.

Jak dobrać raczki dla siebie?

Raczki dobieramy do numeru własnego buta, posiadają rozmiary. Złe dopasowanie może skutkować albo ich spadaniem albo niemożnością założenia. W ekstremalnym przypadku strzeli guma.

Pęknięty raczek

Firmy outdoorowe tworzą „okucie” dla rozmiarów 35-48. Rozmiar w raczkach wyryty jest na metalowym spodzie. Są to litery S, M, L, XL, które u każdego producenta oznaczają nieco inne pasujące rozmiary butów. Np. raczek Climbing Technology S to 35-37, a Grivel 35-38. Rozmiarówkę należy dokładnie sprawdzać podczas zakupów. Co ważne – jeśli planujemy używać raczków na bucie alpejskim, zimowym, mocno zabudowanym – należy wziąć wersję większą o minimum 1 rozmiar (buta). Uważajmy tez na pożyczanie naszego sprzętu, by ktoś nam go nie zniszczył, a sam nie wpakował się w tarapaty niepoprawnym dopasowaniem. Zwykle rozmiary raczków różnią się kolorem ogumienia.

Dla dzieci dostępne są na rynku raczki czterozębne na środkową część buta. Na płaskim terenie (w dolinkach) się sprawdzą. Obejmą rozmiary 26-35.

Jak założyć raczki?

Najważniejsze, to założyć je w terenie bezpiecznym, zanim będą nam niezbędne. Każdy z raczków ma napis na gumie FRONT – oznacza to przód stopy. Zwykle jest tam metalowy pręcik, który musi się znaleźć mniej więcej nad naszymi palcami. Raczki nie posiadają rozróżnienia lewy/prawy, choć polecam zakładać tak, by końcówka rzepy wychodziła na zewnątrz (nie będzie nam zaczepiać o drugą nogę). Wkładamy najpierw przód stopy w gumę FRONT, pod pręcik metalowy, następnie naciągamy tył na piętę. Dociągamy mocno, by łańcuszki na podeszwie nie dyndały. Niekiedy rozciągnięcie gumy wymaga użycia siły. Następnie zapinamy rzepę na zewnątrz. Między nogami nic nie powinno nam się pałętać, a raczek musi ściśle przylegać do podeszwy. Zęby powinny być równomiernie rozłożone na całej długości stopy.

Jak nosić raczki?

Jedyną rzeczą, na którą należy uważać to by nie zahaczyć raczkiem o nogawkę lub stuptut drugiej nogi. Dlatego zimą chodzimy nieco szerzej (to szczególnie dla kobiet uwaga). Idąc staramy się wbijać całą stopę w śnieg/lód. Jeśli raczki się stępią – warto je podostrzyć.

Do tzw. „dupozjazdów” raczki ściągamy, co by w razie kraksy nie wbić ich sobie w pupę/nogi, czy też w zależności od ilości wykonywanych salt i wygięć – w głowę na przykład.

W razie czego dobrze zabrać ze sobą na wycieczkę zestaw awaryjny – dodatkowe, inne, mniej zaawansowane oraz przede wszystkim lekkie raczki (jeśli oczywiście je mamy – np. takie z Biedronki), lub kilka trytytek i taśmę naprawczą (mój patent – mam ją zawsze nawiniętą na kijku trekkingowym).

Raczki potrafią obetrzeć stopę w miękkich butach – warto mieć ze sobą plastry.

Które modele polecamy?

Używałam na wycieczkach raczków firm Stubai (Mount Track), Climbing Technology (Ice Traction Plus), Grivel (Ran i Ran Light) oraz Camp (Ice Master). Wszystkie spisują się świetnie, mają niemal identyczny kształt i podobną cenę. Jedyne co mogłabym zróżnicować, to etui – to z raczków Stubai świetne, pełne, nieprzemakalne, można je przyczepić do plecaka na zewnątrz lub do paska. Następnie opakowanie Grivel – lekkie i funkcjonalne. Nr trzy to Climbing Technology – opakowanie lekkie, ale psują się niemal natychmiast suwaczki. Ostatnie miejsce zajęło pudełko od Campa – bardzo niewygodnie wpycha się w nie raczki oraz od razu zepsuł się suwak. Za to Camp otrzymuje najwyższą notę za rzepy w raczkach – nic się nie pruje, nie odstają nitki, jak w modelach pozostałych wyżej wymienionych producentów. Grivel wyprodukował lżejszą wersję swojego produktu Ran – Ran Light, a Camp – Ice Master Light. Świetnie sprawdzą się u biegaczy.

Mimo tych subtelnych różnic to raczki Stubai wygrywają nasz ranking – nie tylko ze względu na świetne etui. Tylko one posiadają z tyłu uchwyt w gumie, dzięki któremu bardzo wygodnie można je zdjąć.

Nie miałam jeszcze przyjemności testować raczków Veriga, Black Diamond, Rapeks i Decathlon, więc nie mogę się wypowiedzieć merytorycznie na ich temat.

Gdzie można kupić raczki i za ile?

Raczki można kupić w sklepach internetowych (np. skalnik.pl, alpindoor.pl) lub stacjonarnych (np. Polarsport czy Decathlon). Warto sprawdzać bieżące promocje, obecnie wielu sprzedawców kusi klienta swą ofertą i można natrafić na naprawdę dobrą cenę. Raczki z Decathlonu kupicie za 99zł, raczki Climbing Technology normalnie kosztujące 159,99 w promocji dostaniecie za 139,99zł, a czasem nawet za 127zł!

Raczki można też wypożyczyć – np. u nas w Krakowie. Koszt to 15zł/dobę (w wypożyczalni Aktualnych Warunków).

Po co to wszystko?

Inwestycja 120zł w raczki oszczędzi Wam wielu pytań oraz stresu – czy szlaki są oblodzone?, czy jest ślisko?, czy da radę w samym bucie?, czy wytopiło się już?, czy będą płaty śniegu?, czy w bezpiecznym terenie te płaty będą czy niekoniecznie?, iść – nie iść? Mając sprzęt w plecaku przestaniecie się w ogóle zastanawiać nad takimi rzeczami oraz odejdzie Wam kolejne, bardzo złudne, polecane przez niektórych speców internetu: „można iść bez sprzętu, ale czujnie” – cokolwiek to znaczy – nie brzmi ani dobrze, ani bezpiecznie. Bo co jeśli ta „czujność” zawiedzie? Lub mamy inne pojęcie czujności? Czyżby w innych miejscach szło się mniej czujnie?! Bo wg mnie iść czujnie to należy zawsze… A co jeśli ten internetowy anonim przeszedł bez raków czy raczków, bo ich zwyczajnie nie miał, ale szedł tak naprawdę na czworakach i walczył o życie? Lub okaże się, że mamy mniej szczęścia niż polecający nam czujność „specjalista-szczęściarz”? Nie oszukujcie siebie samych. Nie oszczędzajcie na bezpieczeństwie. 100zł czy wypożyczenie za 15zł to nie jest majątek. Zdrowie jest najcenniejszą rzeczą jaką mamy w życiu i powinniśmy robić wszystko, by o nie dbać.

od 1 grudnia do 15 maja:

• Przełęcz w Grzybowcu – Wyżnia Kondracka Przełęcz
• Dolina Tomanowa – Chuda Przełączka
• Dolina Pięciu Stawów Polskich – Świstówka Roztocka – Morskie Oko

od 31 października do 25 kwietnia:

• Jaskinia Mroźna

od 1 listopada do 15 czerwca:

• wszystkie szlaki powyżej schronisk po słowackiej stronie (http://www.lesytanap.sk)

do odwołania z powodu potężnego obrywu skalnego:

• szlak turystyczny między Świnicą a Zawratem